fa چشم‌اندازی برای حقوق بشر و دموکراسی در ایران http://www.gozaar.org رژیم اقتدا‌رگرا و تمامیت‌خواه جمهوری اسلامی در هر دو دوره‌‌ی آیت‌الله خمینی و خامنه‌ای نه تنها از آغاز به نابودی نهادهای مدنی، رسانه‌های مستقل، سندیکا‌های کارگری، احزاب سیاسی غیرهمسو و تشکل‌های دانشجویی و دانشگاهی کمر همت بست بلکه بیش از آنها به تخریب نهادهای دینی و روحانیت مستقل در ایران پرداخت. حکومت دینی نقطه‌ی پایانی بود بر تعامل هزار ساله‌ی نهادهای شیعه با حکومت‌های عرفی در ایران و نقش دوگانه‌ی این نهادها در مشروعیت بخشی به این حکومت‌ها از یکسو و سخن‌گویی از جانب مردم از سویی دیگ اشاره: نام «کارگاه نمایش» که در دهه‌‌‌ی پنجاه شمسی نقش بسیار مهمی در شکل گیری تئاتر مدرن و تجربی در ایران داشت، با نام آربی اوانسیان گره خورده است. آربی اما در تمامی سال‌های پس از انقلاب در خارج از ایران زندگی کرده و بدون گفت‌و‌گویی به زبان فارسی، رازهای این حرکت ارزشمند تاریخی در تئاتر ایران را سر به مهر نگه داشته است. روز یازده آبانسال جاری، وبلاگ‌نویس بحث‌برانگیز ایرانی - کانادایی، حسین درخشان، در تهران توسط عوامل قوه‌ی قضاییه توقیف شد. این دستگیری به دستور سعید منتظری، دادستان عمومی مشهور و بدنام تهران انجام شد که در جریان شکنجه و قتل خبرنگار ایرانی - کانادایی، زهرا کاظمی، در تیرماه ١٣٨٢ دست داشته است. دستگیری درخشان برای دولت کانادا و نیروهای دمکراتیک جامعه‌ی ایرانی در این کشور چالشی بزرگ و وضعی ناخوشایند بوجود آورده است. از زمان شروع ریاست جمهوری احمدی نژاد در سال ١٣٨٤، شخصی که خود را "پدر وبلاگ‌نویسی ایران" می‌نامید و زمانی مبشر اهداف اصلاح‌طلبانه در فضای اینترنتی بود، کوشش و توان خود را معطوف تهمت زدن به مدافعان حقوق بشر و به تبلیغات ضد غربی کرد. حالا همان‌هایی که هدف تهمت‌های بی‌رحمانه‌ی او قرار گرفتند باید تلاش کنند تا او به سرنوشت غم‌انگیز کاظمی دچار نشود رهبران جریان اقتدارگرایی ایرانی بارها از فروپاشی ایالات متحده همانند اتحاد جماهیر شوروی سخن گفته‌اند. استدلال اقتدارگرایان ایرانی بر فروپاشی ایالات متحده باطل بودن این ابر قدرت و حق بودن حکومت اقتدارگرا، سرکوبگر و فاسد دینی در ایران است. حاکمان روحانی ایران خود را حق مطلق و دشمنان خود را باطل مطلق معرفی می‌کنند. ارتقای ایالات متحده به شیطان بزرگ با هدف تقابل حق مطلق و باطل مطلق معرفی کردن ایران و امریکا انجام گرفت. روش اقتدارگرایان ایرانی برای فروپاشی ایالات متحده علاوه بر مسابقات تسلیحاتی، ترور و زندانی کردن و قتل عام در صورت به دست گرفتن قدرت در هر منطقه و نادیده گرفتن قوانین بین‌المللی، دادن شعار(۱) و دعا بوده است. «ترکیب دین و دموکراسی» تعبیری مبهم است. مفهوم «دموکراسی مذهبی» را نیز من درنمی‌يابم. در جامعه‌ی دینی یهودی مانند اسراییل یا جامعه‌های دینی مسیحی مانند اروپا و آمریکا دموکراسی استقرار یافته است. جامعه‌ای مانند آمریکا از جهاتی به مراتب دینی‌تر از ایران است؛ از جمله به این دلیل که برخلاف ایران، آزادی مذهبی در قانون و عمل به رسمیت شناخته شده است. آن‌چه می‌توان گواهی داد امکان برقراری دموکراسی در جامعه‌ای دینی است. سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران در برخورد، بازداشت و سرکوب مخالفان همزمان با پایان دولت محمود احمدی‌نژاد، همچنان ادامه دارد. در این میان دانشجویان که بیشترین هزینه را در این سه سال پرداخت کرده‌اند ، در سومین "روز دانشجو" ، هرچند هیچ مسوول مهم مملکتی را در میان خود ندیدند ، اینبار خود دست به کار شدند و صدای اعتراض خود را به گوش آنها رساند. صدایی که هرچند ظاهرا از دیوارهای دانشگاه تهران دورتر نرسید ، اما آنقدر رسا بود که حتی رهبر ایران را به سکوتی معنادار فرو ببرد. در آخرین دهه از حکومت محمدرضا شاه پهلوی ۵۶- ۱۳۴۶ موقعیت حقوقی و اجتماعی زنان ایرانی به صورت چشمگیری بهبود یافت. زنان حق رأی و ورود را به پارلمان (مجلس شورای ملی و مجلس سنا) به دست آوردند. در مقام قاضی به رسمیت شناخته شدند. قوانین ناظر بر خانواده اصلاح شد، دادگاه‌های خانواده تأسیس شد و در نتیجه مردان دیگر نمی‌توانستند زن خود را بدون موافقت و رأی دادگاه طلاق دهند. به سخن دیگر از مردان حق طلاق خودسرانه سلب شد. تا پیش از آن مردان می‌توانستند به دفترخانه‌ی طلاق بروند و همسر خود را غیابی طلاق بدهند. دفترخانه طلاق‌نامه را برای زن پست می‌کرد. ضمن اصلاح قوانین ناظر بر خانواده بر امکانات زن برای آن که طلاق بگیرد اضافه شد. بدین ترتیب، ماده‌ ۱۱۳۳ قانون مدنی که اجازه می‌داد «مرد هر وقت بخواهد می‌تواند زن خود را طلاق بدهد»، در عمل بی‌اعتبار شد. این ماده قانونی در سال ۱۳۱۰ شمسی از تصویب گذشته بود و با تحولات اجتماعی و حضور وسیع زنان در حوزه‌های دانشگاهی و اشتغال همخوانی نداشت. در سال ۱۳۴۶ شمسی، نخستین بار بر ضرورت انطباق قوانین ناظر بر خانواده با واقعیات اجتماعی تأکید شد. بر پایه نگرش جدید در قانون‌گذاری، وضعیت حضانت کودکان تغییر کرد. تا پیش از آن دختر تا ۷ سالگی و پسر تا ۲ سالگی در حضانت مادر بود و بعد از آن پدر می‌توانست فرزند را از مادر بگیرد. با اصلاح قوانین تصمیم‌گیری نهایی به دادگاه سپرده شد. قانون‌گذار این حق مطلق را از پدر گرفت و به دادگاه حمایت خانواده اختیار داد تا حضانت فرزند را به آن کس که صلاحیت بیشتری دارد تفویض کند. به این ترتیب مصلحت طفل عمده شد، نه خواست پدر یا مادر. اصلاح قوانین ناظر بر خانواده تا حدودی زنان را به حق ولایت (سرپرستی) بر فرزند نزدیک ساخت و با ایجاد موانع کنترل چندهمسری در ایران آغاز شد. این‌ها و بسیاری دیگر همچون آزادی برای انتخاب حجاب یا بی‌حجابی پذیرفته شد. بنابراین، وقتی انقلاب شد حدود ۴۰ سال بود که زنان ایرانی هماهنگ با پیشرفت‌های اجتماعی از حق انتخاب پوشاک بهره‌مند بودند. نه بی‌حجابی اجباری بود، نه حجاب. جداسازی افراد دوجنس در محافل عمومی مطرح نبود. فقط در مساجد و اماکن دینی زنان حجاب را مراعات می‌کردند و محل نشستن زن و مرد از هم جدا می‌شد. حتی زیارت و طواف پیرامون ضریح دوجنسی بود و در زیارتگاه‌ها افراد دو جنس در کنار یکدیگر مؤمنانه حضور می‌یافتند. در دانشگاه‌ها، اداره‌های دولتی و مراکز خدماتی از جداسازی خبری نبود. فقط در مدارس دینی زن و مرد به اختیار از هم جدا بودند. حریم خصوصی افراد (زن یا مرد) محترم شناخته می‌شد. از این رو محدودیت‌هایی که بعد از انقلاب بر زنان تحمیل شد و حجاب اجباری آغازگر آن بود جامعه را با یک شوک مواجه ساخت که انتظارش نمی‌رفت. درک این را که "آیا فعالیت‌های مدافعین حقوق بشر در طول سال‌های گذشته دستاوردی داشته است یا خیر؟" می‌توان با طرح این پرسش آسان کرد که، "اگر فریاد مدافعین حقوق بشر در این سال‌ها در حمایت از قربانیان نقض گسترده حقوق بشر نبود، اگر بیانیه‌ای صادر نمی‌شد، اگر کمپینی راه‌اندازی نمی‌شد، اگر تظاهراتی شکل نمی‌گرفت، اگر فشاری علیه ناقضان حقوق بشر اعمال نمی‌شد، وضع حقوق بشر امروز در ایران چگونه بود؟" تاسیس، استقرار و سازماندهی اندک برخی جنبش‌های اجتماعی(زنان، کارگران، دانشجویان، معلمان، فعالان حقوق بشر و ...) طی سال‌های اخیر در ایران(از سال ۱٣٧٦ به بعد)، می‌تواند یکی از دستاوردهای فعالیت‌های دموکراسی‌خواهانه‌ی فعالان جامعه‌ی مدنی در ایران باشد. در اینجا موضوع تحلیل این دستاورد و تعیین میزان وسعت یا محدود بودن آن نیست، اما با نگاهی به ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های موجود در حاکمیت از یک طرف و جامعه‌ی ایران از طرف دیگر، دستاورد ارزشمندی قلمداد می‌شود. در واقع، این بخشی از پروسه‌ی دموکراتیزاسیون ایران است که آغاز شده و با توجه به فاکتورهای مداخله‌گر خارجی و حاشیه‌ای در مقطع‌های زمانی خاص، سرعت خاصی را طی می‌ ایران نیرویی انقلابی است که هنوز در اوج شور انقلابی خود مانده است. از نقطه نظر ملاحظات ژئوپلیتیک، تلاش دارد کنترل خلیج [فارس] را به دست بگیرد؛ از منظر ایدئولوژیک، قانونمندی دولت‌های میانه‌روی منطقه را به چالش می‌کشد. خیالی که ایران در سر می‌پرورد، رهبری اسلام تندرو در سطح جهانی است. تشکیل یک ارتش منجسم، اقدام به تولید تسلیحات اتمی با وجود مخالفت شورای امنیت سازمان ملل، و نیز مداخله‌ی این کشور در لبنان و عراق نه تنها نشانه‌ای از جاه‌طلبی‌های این کشور است بلکه اشاره‌ای است به اعتماد به نفسی که در زمان حاضر کسب کرده است اين بيانيه به عنوان گزارش جمعی از اعضای هيات علمی از وضعيت کنونی دانشگاه‌ها و پاره‌ای نگرانی‌ها در مورد بی‌توجهی به گسترش زمينه‌های فرهنگی و ساختاری توسعه علمی کشور و عدم‌پايبندی به قانون برنامه‌ی چهارم در خصوص استقرار «توسعه‌ی مبتنی بر دانايی»، به دانشگاهيان و مردم فرهيخته ايران تقديم می‌شود. اين بيانيه همچنين هشداری است به مسوولان در مورد گسترش سطحی‌نگری و نگاه غير‌نظام‌مند، و اتخاذ روش‌های تبليغاتی در ارائه آمار و اطلاعات علمی، و تمرکزگرايی از طريق ناديده گرفتن ضرورت‌هايی چون ارتقای کيفيت آموزشی و پژوهشی، افزايش مشارکت دانشگاهيان، تقويت ارزش‌های حرفه‌ای و علمی. اين نوشتار همچنين بيانگر دغدغه‌هايی است در مورد عدم‌رعايت حريم و استقلال علمی دانشگاه، کاهش منزلت دانش و دانشمندان و برخوردهای بعضا امنيتی که آرامش فکری و ذهنی دانشگاهيان را با مخاطره مواجه ساخته است. در اين گزارش رخدادها و روندهای نگران‌کننده مربوط به وضعيت دانشگا‌ه‌ها و توسعه علمی کشور در سه محور زير بيان می‌ش ارزیابی و قضاوت در مورد اثربخشی و موثر بودن کنش‌های فعالان حقوق بشری در داخل، از یکسو باید ناظر به محدودیت‌ها، مشکلات و موانع پیش- روی کنش‌گران مدنی باشد و از سویی دیگر باید متناسب با توان، ظرفیت‌ها و امکانات "نیروهای پیگیر بهبود وضعیت حقوق بشر" متوقع دستاورد باشیم. به عبارت دیگر، در شرایط امروز که جامعه‌ی مدنی ایران نحیف و کوچک و در مقابل سلطه‌ی دولت که با مقدس و لاهوتی جلوه دادن قدرت‌اش بر تمامی ابعاد جامعه سیطره کامل دارد، انتظار از فعالیت‌های حقوق بشری اثربخش و مطلوب واقع‌بینانه نیست جامعه‌ی مدنی ایران همواره سعی نموده تا از یک جامعه‌ی مدنی ضعیف عبور کند ودر سال‌های اخیر گام‌های مثبتی به سمت تقویت خود برداشته است. اما این روند با آمدن دولت آقای احمدی نژاد که یک دولت جامعه‌ی مدنی‌ستیز است کند شده است. جامعه‌ی مدنی ایران با تهدیدات بیرونی و خطرات درونی مواجه است، که چنانچه به این خطرات و تهدیدات توجه نشود می‌تواند این نهال نحیف را از جا برکند. با توجه به اینکه گذار از جامعه‌ی مدنی ضعیف به جامعه‌ی مدنی قوی تنها راه‌ برون‌رفت جامعه‌ی ما از توسعه نیافتگی به دموکراسی است. باید با این خطرات و تهدیدها برخورد نمود. آنچه بدیهی است فعالان حقوق بشر و دموکراسی‌خواهان نقش اساسی را در پیشربرد فعالیت‌های حقوق بشری بر عهده دارند. هرگونه اشتباه بوسیله‌ی این افراد می‌تواند راه تحقق دموکراسی را با مشکلات عمده مواجه کند. بنابر این، به‌نظر می‌رسد توجه نکات زیر لازم ا در این نظرخواهی، شما تحلیل‌ها و پاسخ‌های صاحب‌نظران را به پرسش‌های تحریریه‌ی گذار در خصوص مشکلات، دستاوردها و راهبردهای فعالان حقوق بشری در ایران می‌خوانید. تا کنون، از این مجموعه دو پاسخ از محسن سازگار و البرز باقری به چاپ رسیده‌است و گذار به‌تدریج، دیگر دیدگاه‌ها و نظرات این صاحب‌نظران را منتشر کرده و بازتاب خواهد داد. گذار از عموم علاقه‌مندان به این بحث و دیگر فعالان جامعه‌ی مدنی برای مشارکت در این نظرخواهی دعوت به‌عمل می‌آورد. گذار بر آن است تا در مجموعه گفت‌وگوها، مطالب و مقاله‌هایی به موضوع انتخابات ریاست جمهوری آینده در ایران بپردازد. این مقاله یکی از این مجموعه مطالب است که در آن مجید محمدی تحلیل‌گر سیاسی – اجتماعی، این موضوع را بررسی و تحلیل کرده است. وی بر این باور است که "نمی‌توان انتظار تحول عمده‌ی سیاسی‌ای در ایران صرفا به‌خاطر برگزاری انتخابات دوره‌ی دهم ریاست جمهوری در سال ۱٣۸۸ داشت. اگر تحول سیاسی عمده‌ای در ایران صورت بگیرد مطمئنا منشا آن نیروهای مستقل و مدنی داخل و خارج کشور یا فشار و تهدید و اقدام دولت‌های خارجی خواهند بود. جناح‌بندی‌های سیاسی و احزاب و گروه‌های سیاسی داخل حکومت در ایران توان تاثیرگذاری بر بافت و شاکله‌ی سیاسی ایران را از دست داده‌اند." محبوبه عباسقلی‌زاده، از فعالان جنبش زنان ایران و از بنیان‌گذاران «میدان زنان» در اواخر اوت ٢۰۰۸، به دعوت کانون ایرانیان دانشگاه تورنتو در این شهر به سخنرانی پرداخت و دیدگاه‌های خود را در پیوند با مسایل، برنامه‌ها، مبارزات و مطالبات زنان ایران در مرحله‌ی کنونی توضیح داد. به باور او "کهن‌ترین شعار زنان در ایران گفتمان «برابری‌خواهی» بوده است." ترجمه‌ی فارسی گزیده‌ا‌ی از منشورهای حزب جمهوری‌خواه و حزب دموکرات در پیوند با مسایل خاورمیانه و به‌ویژه ایران است که تا حدودی، خوانندگان را با نگرش و سیاست‌های بین‌المللی این دو حزب عمده‌ی آمریکا به‌ویژه در آستانه‌ی پنجاه و ‌ششمین انتخابات ریاست جموری آمریکا آشنا می‌سازد. این مطلب، معرفی و نقد کتاب رابین رایت، روزنامه‌نگار شناخته‌شده‌ی آمریکایی است. کتاب «رویاها و سایه ها» دیدی خوشبینانه را از خاورمیانه در خلال انتقال تاریخی به سوی دموکراسی نشان می‌دهد. همچنین، در این کتاب، چشم‌اندازی عالی از خاورمیانه، با تسهیل درکی از منطقه ای مملو از ظرایف و پیچیدگی، برای خواننده فراهم شده است. در این نقد سینمایی، محمد صفریان منتقد فیلم، به بهانه‌ی درگذشت خسرو شکیبایی بازیگر فقید سینمای ایران، به بررسی سینمای داریوش مهرجویی از ساخت فیلم «گاو» تا «علی سنتوری» پرداخته است. وی می‌گوید: "در این سال‌ها چه بر ما و سینمای ما رفته است که از «گاو» به «هامون» و از «هامون» به «علی سنتوری» رسیده‌ایم؟ چطور می‌شود که روزی به زبان استعاره و ایهام، به بیان مفاهیم کلی و انسانی می‌پردازیم و از انسان‌هایی فرامرز و فرا زمان حرف می‌زنیم که هیچ گاه گرد کهنگی بر چهره‌شان نمی‌نشیند؛ و پس از سی و چند سال، چنین به دام مفاهیم کهنه و پلاسیده‌ای می‌افتیم که حتی عقل دوراندیش هم نمی‌تواند ما را از این دام خود خواسته و خودساخته رها کند؟"