قانون گذاری در مجلس

مهم‌ترین وظیفه‌ی مجلس قانون‌گذاری است. در این بخش، مراحل پیشنهاد و تصویب قانون‌گذاری در مجلس ایران شرح ‌داده ‌می‌شود. قانون‌گذاری در ایران به دو صورت طرح یا لایحه امکان‌پذیر است. پیشنهادهای نمایندگان با عنوان طرح‌های قانونی و پیشنهادهای دولت با عنوان لایحه‌های قانونی به مجلس تقدیم می‌شود.     

طرح‌های قانونی با امضاء و ذکر نام حداقل پانزده نفر از نمایندگان در مجلس به رئیس تسلیم می‌شوند و پس از اعلام وصول و قرائت عنوان آن توسط رئیس مجلس شورای اسلامی یا یکی از منشیان، در همان جلسه به کمیسیون‌های مربوط ارجاع می‌شوند. طرح‌ها، همانند لایحه‌ها، باید دارای موضوع و عنوان مشخص باشند و دلایل و لزوم تهیه و پیشنهاد نیز باید در آن درج شود.

امضاء‌کنندگان طرح‌های قانونی حق دارند برای ادای توضیح در کمیسیون مربوطه‌ای که طرح آن­ ها در آن ارائه می‌شود، حاضر شوند.

طبق اصل هفتاد و چهارم قانون اساسی کلیه‌ی لایحه‌های قانونی تقدیمی به مجلس باید به امضاء رئیس جمهور و وزیر مسئول رسیده باشد.

طرح‌های شورای عالی استان‌ها

طرح‌های مصوب شورای عالی استان‌ها به­ طور مستقیم یا توسط دولت به مجلس تقدیم می‌شود. وصول این طرح‌ها توسط رئیس مجلس اعلام و برای بررسی به کمیسیون مربوطه ارجاع و سپس چاپ و بین نمایندگان توزیع و نسخه‌ای از آن نیز برای هیأت وزیران به منظور حضور و دفاع از مواضع خود ارسال می‌شود.

به استثنای مواردی که در این آیین‌نامه برای بحث درباره‌ی آن­ ها ترتیب خاص دیگری معین شده است، بررسی و تصویب تمام طرح‌ها و لایحه‌ها، به ترتیب زیر، در دو جلسه‌ی بحث و مشورت خواهد بود:

طرح‌ها و لایحه‌هایی که جنبه‌های مختلف داشته و علاوه بر کمیسیون اصلی به کمیسیون دیگری هم ارتباط پیدا می‌نماید، از طرف رئیس مجلس به کمیسیون‌های مربوطه ارجاع می‌شود تا نسبت به قسمتی که مربوط به آن کمیسیون‌هاست بحث و بررسی شود. ظرف ده روز، گزارشی تهیه و به کمیسیون اصلی ارسال می‌شود. گزارش نهایی که شامل گزارش کمیسیون اصلی و گزارش کمیسیون‌های فرعی است برای طرح و بررسی به مجلس تقدیم می‌گردد.

کمیسیون‌ها موظفند، در موقع رسیدگی به طرح‌ها و لایحه‌ها، از وزراء و بالاترین مقام دستگاه مربوطه دعوت كنند. نمایندگانی که عضویت در آن کمیسیون را ندارند بدون داشتن حق رأی می‌توانند در جلسات کمیسیون حاضر شوند و در صورتی که از طرف کمیسیون برای دادن توضیح یا شرکت در مذاکرات دعوت شده باشند، باید شرکت کنند، ولی حق رأی ندارند.

هنگامی که گزارش کمیسیون‌های مربوطه درباره­ ی طرح یا لایحه عادی برای شور یا بحث اول در جلسه­ ی علنی مطرح می‌شود، درباره­ ی کلیات طرح و لایحه و نقاط ضعف و قوت آن­ ها مذاکره می‌شود و پس از آن نسبت به اصل طرح یا لایحه رأی‌گیری می‌شود. در صورت تصویب کلیات، طرح و لایحه جهت رسیدگی در شور دوم به کمیسیون مربوطه ارجاع می‌شود.

شور دوم: بررسی و تصویب مواد در مجلس

در جلسه‌ی بحث و یا شور دوم، گزارش کمیسیون در مجلس مطرح می‌شود. در این مرحله، پیشنهاد تازه پذیرفته نمی‌شود، ولی پیشنهادهایی که در فاصله دو شور به کمیسیون داده شده و مورد توجه و تصویب کمیسیون قرار نگرفته، قابل طرح در مجلس خواهد بود. در این صورت، پیشنهاددهنده یا یکی از پیشنهاددهندگان می‌تواند برای هر پیشنهاد، ظرف پنج دقیقه توضیح بدهد و پس از اظهارنظر یک مخالف و یک موافق اخذ رأی انجام می­ شود.

در شور دوم اصل مواد مذاکره به عمل نمی‌آید مگر آن­ که در گزارش کمیسیون مواد جدیدی اضافه شده باشد. در این صورت اولین مخالف و موافق، هریک به مدت پنج دقیقه صحبت می‌کنند و آن­ گاه نسبت به ماده یا مواد موردنظر رأی‌گیری می‌شود. اصلاحاتی که در ماده‌ای پیشنهاد می‌‌شود، قبل از خود ماده درباره‌ی آن­ ها در مجلس رأی‌ گرفته می‌شود.

طرح‌ها و لایحه‌های فوری با سه عنوان یک ­فوریتی، دوفوریتی و سه­ فوریتی پیشنهاد می­ شود. وقتی که فوریت طرح یا لایحه‌ای تقاضا می‌شود، پس از توضیح پیشنهادکننده و اظهارات مخالف و موافق، نسبت به فوریت، رأی گرفته می‌شود. تصویب فوریت طرح‌ها و لایحه‌ها با توجه به درجه­ ی فوریت به ترتیب زیراست:

۱- یک ­فوریت، با صحبت یک مخالف و یک موافق و با رأی اکثریت مطلق حاضران.

۲ـ دو و سه فوریت، با صحبت دو مخالف و دو موافق و با رأی اکثریت دو سوم حاضران.

بدون تصویب فوریت، تمامی طرح‌ها و لوایح عادی فرض خواهد شد. بنابراین فوریت آن­ ها باید بیان‌‌گر ضرورت و یا حالت استثنایی آن‌ها باشد. این دلایل باید به شرح زیر باشد:

۱ـ یک فوریت، نیاز فوری جامعه و اولویت طرح و یا لایحه مورد نظر نسبت به سایر موارد مطرح شده.

۲ـ دو فوریت، ضرورت جلوگیری از وقوع خسارت احتمالی و از دست دادن فرصت.

۳ـ سه فوریت، حالت کاملاً اضطراری و حیاتی برای مقابله ­ی سریع با خسارت حتمی.

طرح‌ها و لایحه‌های یک­ فوریتی، پس از تصویب فوریت، به کمیسیون‌های اصلی ارجاع می‌شود تا خارج از نوبت مورد بررسی و تصویب قرار گیرد. طرح‌ها ولایحه‌های یک­ فوریتی یک ­شوری است یعنی فقط یک بار درباره‌ی آن‌ها بحث می‌شود و پس از وصول گزارش کمیسیون، خارج از نوبت در دستور کار مجلس قرار می‌گیرد و یک نوبت درباره‌ی آن بحث می­ شود.

طرح‌ها و لایحه‌های دوفوریتی، پس از تصویب فوریت، حداکثر ظرف مدت شش ساعت چاپ و توزیع می‌شوند و حداکثر چهل و هشت ساعت پس از چاپ و توزیع در دستور کار جلسه مجلس قرار می‌گیرند.

طرح‌ها و لایحه‌های سه­ فوریتی، پس از تصویب فوریت، بلافاصله در همان جلسه در دستور مجلس قرار می‌گیرد. در طرح‌ها و لایحه‌های سه­ فوریتی، پس از تصویب کلیات، در همان جلسه نسبت به ماده واحده یا درباره‌ی هر یک از مواد مذاکره و سپس رأی‌گیری می‌شود.

بررسی طرح‌ها و لایحه‌های طبق اصل هشتاد و پنجم قانون اساسی

در مواردی که مجلس ضروری تشخیص دهد، طبق اصل هشتاد و پنجم قانون اساسی اختیار تصویب آزمایشی بعضی از قوانین را که جنبه­ ی دائمی دارند به کمیسیون‌های خود و تصویب دائمی اساسنامه سازمان‌ها، شرکت‌ها، موسسات دولتی یا وابسته به دولت را به کمیسیون‌های خود یا به دولت واگذار می‌کند.

ارسال مصوبات مجلس به شورای نگهبان و مراحل رسیدگی آن­ ها

کلیه‌ی مصوبات مجلس به طور رسمی به شورای نگهبان فرستاده می‌شود. در صورتی که شورای نگهبان ظرف ده روز پس از وصول مخالفت خود را اعلام نکرد، مصوبات از طرف مجلس جهت امضاء و ابلاغ به ریاست­ جمهوری ارسال می‌شود. مصوبات مجلس تا زمان اعلام ­نظر نهایی شورای نگهبان از دستور خارج نمی‌شود. شورای نگهبان موظف است در صورت رد مصوبات مجلس، علت رد را به روشنی به مجلس گزارش نماید تا بلافاصله تکثیر و توزیع شود. پس از ایراد شورای نگهبان، دولت حق پیشنهاد اصلاح لایحه را ندارد. ولی مجلس می‌تواند موارد ایرادگرفته­ شده‌ را تغییر دهد. پس از بررسی گزارش کمیسیون، که در آن نظر شورای نگهبان در نظر گرفته شده است و رأی‌گیری نسبت به آن انجام گرفته است، مصوبه دوباره به شورای نگهبان ارسال می‌شود. اگر این مصوبه هنوز با نظرات شورای نگهبان ناهماهنگ باشد، دوباره در مجلس مطرح می‌شود، در صورتی که مجلس با در نظر گرفتن حفظ مصلحت نظام، هم ­چنان بر رأی خود باقی باشد، رئیس مجلس مصوبه­ ی مذکور را به مجمع تشخیص مصلحت نظام ارسال می‌کند. مجمع تشخیص موظف است تنها در موارد اختلاف و دیگر موارد مربوط به آن اظهارنظر قطعی کند و گزارش آن را جهت طی مراحل بعدی به رئیس مجلس شورای اسلامی اعلام نماید.