زنان خسته از خشونت، خواهان تغییراند

اشاره: برجسته شدن نقش زنان و مطالبات آنان یکی از عمده‌ترین ویژگی‌های انتخابات آتی ریاست جمهوری است. این موضوع وقتی اهمیتی مضاعف پیدا می‌کند که دریابیم، در طول سی سال گذشته سطح مشارکت زنان در انتخابات همواره پررنگ‌تر از مردان بوده ولی این مشارکت هیچگاه در راستای منافع و مطالبات زنان نبوده است که اگر چنین بود، امروز زنان از جایگاه بالاتری در سطوح مدیریتی و تصمیم‌گیری برخوردار و سطح مطالباتشان ارتقاء یافته بود. تلاش چند سال اخیر جنبش زنان ایران در آگاهی بخشی و ارتقاء سطح علمی و مشارکت اجتماعی زنان و دختران، این روزها در پویش‌‌های انتخاباتی مشهود است و انتظار می‌رود آراء زنان این بار هدفمند و در راستای تحقق مطالباتشان در صندوق‌ها ‌ریخته شود.

آیا جنبش زنان ایران توانسته است آراء گسترده زنان ایرانی را با خود همراه سازد؟ آیا حضور زنان در پای صندوق‌های رای در راستای تحقق مطالبات زنان خواهد بود؟ پروین بختیارنژاد، روزنامه نگار و از فعالان جنبش زنان ایران در این گفتگو به پرسش‌هایی از این دست پاسخ داده است. پروین بختیارنژاد از سال 1374 وارد کار روزنامه‌نگاری شد. او کارش را با نشریه‌ی «ایران فردا» آغاز کرد و سابقه‌ی همکاری با نشریات «پیام هاجر»، «جامعه‌ی امروز» و روزنامه‌های «یاس نو»، «وقایع اتفاقیه»، «شرق»، «اعتماد» و «کارگزاران» دارد. بختیارنژاد تاکنون دو کتاب درباره‌ی «خودسوزی زنان در ایران»  و «موانع درون ساختاری سازمان‌های غیردولتی» در ایران منتشر کرده و در حال حاضر کتابی را در مورد «قتل‌های ناموسی در ایران» در دست نگارش دارد.

او معتقد است رای زنان در این دوره از انتخابات رای به تغییر برای برابری است و می‌گوید زنان ایران دریافته‌اند که از راه انتخابات و انتخاب نامزد معتقد به حقوق زنان می‌توانند مطالبات‌شان را محقق سازند. این گفت‌وگو را می‌خوانید.

دسته بندی‌های موجود در جنبش زنان و رویکرد آنان به انتخابات چگونه قابل تفکیک و تحلیل است؟

خوشبختانه در این انتخابات تمام فعالان جنبش زنان، پذیرفته‌اند که روی دو مطالبه عمده تمرکز کرده و بکوشند تا این دو مطالبه را مطرح سازند. آنها تحت عنوان «همگرایی زنان برای طرح مطالبات» گردهم آمده‌اند تا بتوانند از شرایط موجود برای طرح مطالباتشان استفاده کنند. دو مطالبه عمده زنان در این انتخابات «تغییر برخی اصول قانون اساسی» و «الحاق ایران به کنوانسیون منع تبعیض علیه زنان» است. رویکرد جنبش زنان در انتخابات به طور مشخص، طرح مطالبات و حمایت از کاندیداهای اصلاح طلب است. ما به این نتیجه رسیده‌ایم که انتخاب یکی از دو نامزد اصلاح طلب یعنی «کروبی» و «موسوی» را به زنان واگذار کنیم و معتقدیم هر کدام از این دو نامزد می‌توانند به بخشی از مطالبات گسترده زنان پاسخ دهند.

در اینجا لازم است به «مجمع زنان اصلاح‌طلب» اشاره کنم که از نامزدی میرحسین موسوی حمایت کرده است، این مجمع شکل گرفته از زنان نزدیک به حزب مشارکت است. تصمیم آنها مستقل از «همگرایی زنان برای طرح مطالبات» است. تصمیم ما این است که اطلاعیه‌ای در حمایت از هیچ کاندیدایی ارائه نکنیم. چراکه این ائتلاف از گرایش‌های مختلف سیاسی، مذهبی و فکری مرکب از سکولار، فمنیست، مذهبی، مسلمان، زرتشتی و غیره شکل گرفته است.

وقتی صحبت از تغییر قانون اساسی می‌کنید تغییر کدام اصول مورد توجه شماست؟

ما خواهان تغییر اصول تبعیض‌آمیز قانون اساسی همچون اصول ۱۹، ۲۰، ۲۱ و ۱۱۵هستیم. مثلا در اصل ۱۹ آمده است که تمام مردم ایران از هر نژاد و مذهب مساوی هستند در این اصل ضروری است که واژه جنسیت هم اضافه شود تا تاکید قانون بر تساوی زن و مرد باشد. یا در اصول دیگر و قوانین مدنی تاکید قانون بر نقش مادری زن است ما خواهان تاکید بر اصل زن بودن هستیم. در اصل ۱۱۵ از رجال سیاسی به عنوان یک شرط برای نامزدی ریاست جمهوری تاکید شده است و همین موضوع باعث شده تا شورای نگهبان زنان را از حق نامزدی محروم سازد ما به جد خواهان تغییر این اصول هستیم.

ولی سخنگوی شورای نگهبان به تازگی اعلام کرد که تاکنون این شورا واژه‌ رجال را به مرد بودن تفسیر نکرده است و علت رد صلاحیت شدن زنان ثبت‌نام کننده، برخوردار نبودن آنان از شرایط نامزدی بوده است؟

عمل شورای نگهبان در طول سی سال گذشته نشان داده است که تفسیر آنها از واژه رجال، مرد بودن است. در طول این سی سال زنان بسیاری برای نامزدی ثبت نام کرده‌اند که رد صلاحیت شده‌اند از جمله خانم «اعظم طالقانی» و خانم «رفعت بیات» که سابقه‌ی نمایندگی مجلس داشته‌اند. صلاحیت عمومی این زنان از خیلی از مردانی که تاکنون تایید صلاحیت شده‌اند کمتر نبوده است. همین برداشت ناصحیح از قانون باعث شده که بسیاری از زنان توانمند و صاحب صلاحیت همچون خانم شیرین عبادی، خانم کولایی، خانم ابتکار و ده‌ها زن موفق دیگر از ورود به این صحنه پرهیز کنند چون مطمئن هستند که رد صلاحیت می‌شوند. ائتلاف همگرایی زنان این تفسیر را عامل جدی مشارکت سیاسی زنان می‌داند و به جد خواهان تغییر این اصل قانون اساسی است.

استراتژی ائتلاف زنان برای تحقق این دو مطالبه عمده چیست آیا برنامه‌یی مشخص برای تحقق مطالبات دارید یا تنها توجه شما معطوف به طرح موضوع است؟

تلاش ما بر این است تا با برگزاری نشست با نامزدان انتخابات، مطالبات جنبش زنان ایران را تشریح و برنامه‌ی آنان را برای پاسخگویی به این مطالبات دریافت کنیم. در این راستا جلساتی با آقای مهدی کروبی، خانم زهرا رهنورد همسر آقای میرحسین موسوی و گفت‌وگوهایی با برخی مشاورین این دو نامزد داشته‌ایم. ببینید نکته مهم این است که برای اولین بار زنان فعال ایران توانسته‌اند روی دو موضوع کلی توافق کنند ما پیش از این قادر نبودیم با مشارکت گسترده زنان، نقشی در انتخابات بازی کنیم. این یک موفقیت بزرگ است. لذا در این مرحله برای ما طرح موضوع زنان مهم است ولی از نتیجه غافل نیستیم. به همین خاطر تشکیل کمیته‌ی پیگیری مطالبات را در دستور کار داریم به نامزدان هم اعلام کرده‌ایم که این کمیته بعد از انتخابات فعال خواهد شد.

پاسخ آقایان کروبی و موسوی چه بوده است، آیا آنها وعده مشخصی برای پیگیری مطالبات زنان داده‌اند؟

ما با آقای موسوی دیدار نداشته‌ایم بلکه با همسر ایشان خانم رهنورد ملاقات کردیم. خانم رهنورد بر این نکته تاکید داشتند که مطالبات زنان به طور جدی از سوی آقای موسوی دنبال خواهد شد ولی قول خاصی که مورد پیگیری قرار بگیرد، ندادند. اما آقای کروبی شعارهای تندتر و بلندتری دادند، استقبال ایشان از مطالبات زنان بیشتر بود حتی وعده دادند که پنج وزیر زن معرفی کنند. در واقع هر دو نامزد اصلاح‌طلب مورد حمایت جنبش زنان وعده دادند که برای تحقق مطالبات زنان تلاش کنند.

آیا در مورد چگونگی تحقق مطالبات زنان هم بحثی مطرح شده است؟ چرا که هر دو مطالبه‌ی زنان خارج از اختیار رئیس جمهور است.

برای ما روشن است که رئیس جمهور، رئیس قوه‌ی مجریه و مجری قوانین مصوب مجلس و دیگر نهادهای حکومتی است، اما ما معتقدیم رئیس جمهور توان تاثیرگذاری را بر دیگر نهادها دارد. برای مثال لایحه الحاق ایران به کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان که به تصویب مجلس ششم رسیده است در مجمع تشخیص مصلحت نظام بایگانی شده است. رئیس جمهور به عنوان عضو تاثیرگذار مجمع می‌تواند خواهان در دستور کار قرار گرفتن این لایحه و تصویب آن شود. به همین خاطر در این مرحله کوشیدیم که وعده نامزدان ریاست جمهوری را برای تحقق این مهم دریافت کنیم.

تجربه‌ی انتخابات قبلی نشان داده است که مشارکت زنان در انتخابات بیشتر از مردان است، ولی این مشارکت گسترده در راستای تامین خواست زنان نبوده است، رهبران جنبش زنان ایران چه ابتکار و نوآوری‌ای برای جلب حمایت توده زنان برای ریختن آراء خود به نام نامزدی که توجه بیشتر به مطالبات زنان دارد به کار گرفته است؟

من معتقدم در این دوره، کیفیت مشارکت زنان در انتخابات متفاوت از ادوار گذشته است. چراکه در این انتخابات یک عزم جدی در بخش گسترده‌ای از زنان برای تغییر وضع موجود به نفع زنان شکل گرفته است. «کمپین یک میلیون امضاء» ابتکار جالب توجهی برای آگاهی‌بخشی به زنان در خصوص حقوق‌شان بود. در واقع زنان و دخترانی که برای جمع‌آوری امضاء در میان زنان حاضر می‌شدند، سعی می‌کردند زنان را نسبت به حقوق‌شان آگاه کنند؛ و همین آگاهی‌بخشی، امید ما برای بالا بردن کیفیت حضور زنان در پای صندوق‌های رای است. ما خیلی امیدواریم که رای هر زن ایرانی رای به تغییر برای برابری باشد.

اما نکته دیگری که باید به آن توجه داشت اینکه زنان در طول سال‌های گذشته فشار زیادی را تحمل کرده‌اند، احضار، دستگیری و حبس گسترده‌ی زنان فرصت و مجال فکر کردن را برای ابتکار و نوآوری از زنان گرفته است. اما به رغم موانع بی‌شمار و فشارهای طاقت‌فرسا، دختران و زنان توانسته‌اند مطالبه‌ی «تغییر برای برابری» را در کشور نهادینه کنند. امروز شمار زیادی از زنان به این مهم توجه دارند، ما امروز می‌توانیم ادعا کنیم که مطالبه‌ی «تغییر برای برابری» فراگیر شده است. خوشبختانه پتانسیل بسیار خوبی در میان زنان برای تغییر وجود دارد. من وقتی برای انجام پژوهش‌ام در مورد خودسوزی به ایلام سفر کردم می‌دیدم که زنان دنبال برابری و عدالت هستند و چون راهی برای تحقق این مطالبه پیدا نمی‌کنند، به خودآزاری روی می‌آورند. آنها چون نمی‌توانند هنجارهای ناعادلانه را در خانواده و جامعه‌ی خود تغییر دهند، دست به خودسوزی می‌زنند. به رغم تلخی‌های بسیار، احساس توانایی برای تغییر در میان زنان ایجاد شده است. وقتی این پتانسیل وجود دارد، فعالان جنبش زنان راحت‌تر می‌توانند مطالباتشان را بیان کنند.

چقدر در این راه زنان متعلق به جریان اصول‌گرا با شما همراهند؟

آنها به خاطر مسایل سیاسی رابطه مشخصی با همگرایی زنان ندارند. ولی ما دغدغه‌های مشترک بسیاری با یکدیگر داریم. برای نمونه در جریان تصویب لایحه جنجال‌برانگیز حمایت از خانواده که از طرف دولت احمدی‌نژاد به مجلس ارائه شد، زنان اصول‌گرا هم تلاش زیادی برای حذف مواد بحث برانگیز این لایحه داشتند؛ حتی مجلس را تهدید به تجمع و تحصن کردند.

مسایل سیاسی و منافع گروهی و حزبی اجازه نمی‌دهد که زنان اصول‌گرا در طرح مطالباتشان علنی‌تر فعالیت کنند آنها بیشتر ترجیح می‌دهند از طریق لابی‌گری مسایل شان را دنبال کنند.

آیا پیوندی میان همگرایی زنان برای طرح مطالبات با دیگر جنبش‌های اجتماعی همچون جنبش کارگران، معلمان و دانشجویان برقرار است؟

همگرایی زنان تشکیل شده از زنان معلم ، کارگر، دانشجو، استاد دانشگاه، نویسنده است. بنابراین پیوندی قوی میان زنان با دیگر جنبش‌های اجتماعی شکل گرفته است. تعامل موجود میان زنان از اصناف مختلف، برگ برنده‌ی ما برای تحقق مطالبات زنان است.

تاثیر پیروزی هر کدام از نامزدان را بر جامعه‌ی زنان ایرانی چگونه پیش‌بینی می‌کنید؟

پیروزی هر کدام از نامزدان جبهه‌ی اصلاحات تاثیرات مثبتی بر جنبش زنان و تحقق مطالبات آنان دارد. تحلیل ما این است که آقای کروبی در صورت موفقیت بیشتر روی حقوق شهروندی و حقوق مدنی زنان تمرکز خواهد کرد و به بخشی از مطالبات زنان پاسخ خواهد داد. آقای موسوی نیز در عین حال که به حقوق شهروندی توجه دارد به مشکلات اقتصادی زنان بیشتر توجه خواهد کرد و به این بخش از مطالبات زنان پاسخ بهتری خواهد داد.

تبعات پیروزی احمدی‌نژاد یا رضایی چه خواهد بود؟

عملکرد چهار ساله دولت آقای احمدی‌نژاد به قدر کافی گویا است. متاسفانه در چهار سال گذشته، زنان شرایط بسیار سختی را پشت سر گذاشتند. زنان در این چهار سال از بخش عمده‌ای از حقوق شهروندی محروم ماندند. به لحاظ اجتماعی، وضعیت بسیار بدی داشتند. نه تنها مطالبات معوقه ما پاسخ در خوری نیافت بلکه از آزادی نسبی که در دولت اصلاحات به‌ دست آورده بودند نیز محروم شدیم. خشونت‌های دوران احمدی‌نژاد علیه زنان، عزم جنبش زنان را برای تغییر جزم کرده است.

چقدر احساس می‌کنید این عزم در میان توده زنان نیز ایجاد شده است؟

توده زنان در این چهار سال مشکلات را لمس کرده‌اند، زنان در این سال‌ها آزادی عمل نداشته‌اند و طعم تلخ سرکوب را چشیده‌اند لذا نمی‌توانند در این انتخابات بی‌تفاوت باشند. زنانی که این روزها برای شرکت در جلسات همگرایی از شهرهای مختلف می‌آیند نشان می‌دهند که برای تغییر آماده‌اند. سطح مشارکت زنان در جلسات همگرایی نشان دهنده‌ عزم جدی آنها برای تغییر است.