چاپ و نشر در ایران؛ دو روی واقعيت

در جمهوری اسلامی هیچ‌گاه به اندازه‌‌ی زمان حکومت احمدی‌نژاد در ایران نشریه و کتاب منتشر نشده است. این امر با توجه به اخباری که در عرصه سانسور، توقیف و عدم مجوز انتشار شنیده می‌شود، شاید سخن گزافه‌ای به نظر آید، ولی این موضوع با توجه به آمار منتشر شده از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی یک واقعیت است. این واقعیت را اما چگونه می‌توان عریان‌تر دید؟ در این نوشته‌ی کوتاه می‌کوشم تا گوشه‌ای از آن را آشکار سازم.

طبق آخرین آمار موجود در عرصه‌ی چاپ و نشر در ایران، در سال ۱۳۸۴ در کل ۵۱۵۱۰ عنوان کتاب منتشر شده است. از این تعداد ۱۱۹۱۵ عنوان ترجمه و ۲۶۱۳۱ عنوان چاپ اول است. به روایتی دیگر، در این سال ۱۴۲۱۶ عنوان کتاب در داخل ایران تولید و منتشر شده است. تیراژ کل کتاب‌ها ۲۱۷۶۷۳۶۹۵ و تیراژ متوسط ۴۲۸۷ است. به طور متوسط هر کتاب ۲۴۹ صفحه دارد. در سال ۱۳۸۵ این رقم به ۵۳۴۵۲ عنوان، در سال ۱۳۸۶ به ۵۵۸۶۵ عنوان و در سال ۱۳۸۷ به ۳۴۶۸۷ عنوان رسیده است.

برای نمونه، از کل ۵۱۵۱۰ عنوان کتاب منتشر شده در سال ۱۳۸۴، کتاب‌های دینی با ۱۰۰۹۷ عنوان بیشترین آمار را دارند. پس از آن ادبیات با ۹۱۹۶ عنوان قرار دارد که ۲۲۴۴ عنوان آن ترجمه و ۴۰۳۲ عنوان، آثار تجدید چاپ هستند. به عبارتی دیگر، در این سال ۲۹۲۰ عنوان کتاب در داخل کشور تولید شده است. کتاب‌های عرصه‌ی علوم اجتماعی با ۶۷۶۶ عنوان در رده‌ی بعدی قرار دارند که البته نیمی از آن ترجمه و نیمی ديگر در شمار آثار باز چاپ است. در این زمينه نیز تولید داخلی حدود ۱۵۰۰ عنوان است. میزان آمار سال‌های دیگر نیز در این عرصه به همین اندازه متغییر هستند.

نگاهی به آمار سال‌های پیشین رشد ابعاد تبلیغات را در دوره‌ی دولت احمدی‌نژاد نشان می‌دهد. ‌در سال ۱۳۸۳، کل عناوین کتاب به رقم ۴۱۴۹۷ می‌رسد. در سال ۱۳۸۲ اين رقم به ۳۷۵۶۴ است. این رقم در سال ۱۳۷۷ به هفده هزار و در سال ۱۳۷۶ به پانزده‌ هزار عنوان رسیده است. در سال ۱۳۷۳ آمار کتاب رقم ده هزار را نشان می‌دهد. به روایتی دیگر، در عرض ده سال، پنج برابر رشد در حوزه‌ی نشر کتاب مشاهده می‌شود. در همه این سال‌ها، کتاب‌های دینی بیشترین عناوین را داشتند و در میان آمار موجود، در عرصه‌ی ادبیات و علوم اجتماعی، معمولاً نیمی ترجمه و از باقیمانده نیمی بازچاپ بوده‌اند. (۱)

با نگاهی کوتاه به شمارگان کتاب‌هایی که امروزه منتشر می‌شوند، آمار متوسط تیراژ کتاب هم اکنون بین ۷۵۰ تا ۲۰۰۰ در نوسان است. کتاب شعر عموماً شمارگانی پایین هزار دارد. شمارگان بالای دو هزار بسيار نادر است. کتاب‌های عرصه‌ی علوم اجتماعی تیراژی حدود هزار دارند. ادبیات داستانی، اگر ترجمه باشند، هزار و پانصد، و اگر ترجمه نباشند هزار و صد نسخه شمارگان دارند. در این میان، البته آثاری یافت می‌شوند که به چاپ‌های پیوسته می‌رسند. به این نکته نیز باید توجه داشت که شمارگان کتاب‌هایی که «ادبیات سرگرمی» نامیده می‌شوند، گاه به پنج‌هزار و بالاتر نیز می‌رسد. به طور کلی، ادبیات سرگرمی خواننده‌ی بیشتری نسبت به «ادبیات جدی» دارد.

آمارهای دولتی ریشه در کجا دارند؟

 طی سی سال جمهوری اسلامی، هیچ‌گاه در ایران به این اندازه نشریه و کتاب و روزنامه وجود نداشته است؛ نشریه، روزنامه و کتابی که فقط در آمار و شمارش به حساب می‌آیند. اما شمارگان ادعایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را اما در کجا باید جُست؟

- شمارگانِ اکثر کتاب‌های سازمان‌های فرهنگی-هنری شهرداری تهران بالای پانصد هزار نسخه است. برای نمونه، کتاب‌های «شرح زیارت عاشورا»، «زندگی امام زمان» و «خلاصه صحیفه نور».

- بنیادهای گوناگون مذهبی نیز هر کدام نشريه يا نشریاتی دارند؛ مانند «بنیاد نهج‌البلاغه»، «بنیاد قرآن»، «بنیاد عترت» سپاه و «بنیاد الغدیر». شمارگان نشريات این بنیادها نیز بالای پانصد هزار است.

- «دارالتقریب مذاهب اسلامی» نيز کتاب‌های تبلیغی را به زبان‌های مختلف ترجمه و منتشر می‌کند. از آن‌جا که آثار نشر يافته‌ی اين بنياد باید در تمامی جهان اسلام پخش شود، شمارگان کتاب‌های این بنیاد در هر نوبت بیش از پانصد هزار است.

- هر کدام از این بنیادها سهمیه‌ی ویژه‌ی کاغذ و اعتبارهای ویژه‌ی بانکی دارند و مجازند متنوع‌ترین و تازه‌ترین دستگاه‌های چاپ را بدون پرداخت مالیات گمرکی و با ارز دولتی از خارج وارد کنند.

- دولت خود کتاب‌هایی تبلیغی را از قبیل زندگی‌نامه‌های ائمه، خلاصه ادعیه‌ی مفاتیح، زیارت عاشورا و گفتار بزرگان دین تماماً در قطع جیبی منتشر می‌کند که بخش وسیعی از آن‌ها را به کارمندان دولت، مساجد، تکایا، مدارس، ستادهای راهپیمایی و ستادهای نمازگزاران جمعه اهدا می‌کند تا به رایگان بین مردم توزیع گردد. همه این کتاب‌ها دارای شمارگان میلیونی می‌باشند.

- «حوزه هنری سازمان تبليغات اسلامی» و بخش‌های وابسته به آن، هر یک در چاپ و نشر آثار «اسلامی‌نویسان» یعنی نویسندگان وفادار به جمهوری اسلامی می‌کوشند. این بنیاد آثار نویسندگان عضو «انجمن قلم اسلامی» و خاطرات جنگ و انقلاب را در شمارگان بالا چاپ می‌کند. آثار منتشر شده در شمار کتاب‌هایی هستند که به کتابخانه‌های عمومی کشور راه می‌یابند.

- مؤسسه‌ی «نشر شهر» وابسته به شهرداری تهران کتاب‌هایی تبلیغی با شمارگان بالای پانصدهزار منتشر می‌کند که در نماز جمعه، نماز عید فطر، راهپیمایی‌ها، نمایشگاه کتاب تهران، پارک‌ها و حتی جلوی منازل به رایگان پخش می کند. همین مؤسسه با اختصاص «سبد کتاب» در داخل اتوبوس‌های شرکت واحد نیز به پخش این کتاب‌ها می‌پردازد.

- بنیاد قرآن و عترت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از دیگر ناشران این عرصه است که بی‌ وقفه کتاب منتشر می‌کند. «غدیر تلألؤ ولایت» تازه‌ترین کتاب این مؤسسه است که چاپ دوم آن در ۲۰۰۰۰۰ نسخه اخیراً وارد بازار شده است.

- گذشته از انتشارات و نشریه‌های دولتی، ناشران وابسته به نهادهای غيردولتی اما وابسته به حکومت نیز هستند که حتی برای دولت هم تصمیم می‌گیرند. برای نمونه «انتشارات حوزه علمیه قم» و «انتشارات آستان قدس رضوی» خود رأساً تصمیم می‌گیرند و کسی را یارای مقابله با آنان نیست.

- مراجع تقليد شيعه کتابی به نام «مناسک حج» دارند. سالانه حدود صد تا صد و بیست هزار نفر از ایران «حج تمتع» می‌روند. سه برابر همین عده «حج عمره» را سالانه به جای می‌آورند. با این حساب، سالی حداقل پانصدهزار کتاب «مناسک حج» فقط به حجاج فروخته می‌شود. رقم بالایی از همین کتاب‌ها به «سازمان تبلیغات اسلامی» یا کتابخانه‌های عمومی کشور و یا «دفاتر نمایندگی خارج از کشور» سرریز می‌شوند.

- ناشران خرده‌پای بسیاری به صرف تمتع از سفره دولتی وزارت ارشاد امتیاز چاپ و نشر می گیرند تا با چاپ کتاب‌های تبلیغی از سفره «خودی»‌ها سهمی برده باشند. تیراژ این انتشاراتی‌ها نیز بالای صدهزار است.(۲)

- نباید تصور شود که تصمیم‌گیر اصلی در زمينه‌ی چاپ و پخش دولت، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است. در اين زمينه، قدرت بيشتر در دست نهادهای فرادولتی است. مراجع تقلید و آیت‌الله‌هایی چون «ابوالقاسم خزعلی»، «محمدتقی مصباح یزدی»، «ناصر مکارم شیرازی» و «احمد جنتی» خود شبکه‌ای فرادولتی را تشکيل می‌دهند که هر کدام در جنبِ کارهای تجاری از چاپ و نشر اوراق تبلیغی نیز غافل نیستند. در این میان آیت‌الله خزعلی «بنیاد بین‌المللی الغدیر» را سازماندهی کرده که در تمامی مراکز استان‌ها شعبه دارد. گفته می‌شود آيت‌الله خزعلی مدیرعامل «شرکت سرمایه‌گذاری غدیر» را منصوب کرده است. اين شرکت از اقمار بانک صادرات و یکی از سی شرکت بزرگ تجاری کشور به حساب می‌آید. شرکت‌های سیمان و پتروشیمی و صنایع غذایی در انحصار اين بنياد هستند. الغدیر از مؤسسات فرادولتی است که در پاکستان، افغانستان، عراق، لبنان، فلسطین و سایر نقاط فعال است. (۳)

- در ادارات دولتی، اجرای مراسم «دعای توسل» و «زیارت عاشورا» به طور رسمی و منظمی تبليغ و ترويج می‌شود. پس طبیعی‌ است شمارگان «زیارت عاشورا»، «دعای توسل»، «خلاصه مفاتیح‌الجنان» و «زندگانی امام حسین» میلیونی باشد. هر کارمند به طور متوسط سالی حداقل پنج کتاب اهدایی از اداره‌ی خود می‌گیرد.

- وظیفه‌ی اصلی «ادارات رفاه» بردن کارمندان به تورهای زیارتی‌ست: مشهد، کربلا، سوریه، حج تمتع، حج عمره. هر هفته تورهای زیادی به قصد «جمکران» در حرکت است. بعضی از شب‌ها از چهارصد تا بیش از یک میلیون زایر در جمکران جمع می‌شوند. پخش کتاب‌های تبلیغی، دعا و زیارت در بین این مردم امری عادی‌ست.

- رساله‌های عده‌ای از مراجع تقليد به تمامی زبان‌ها ترجمه شده‌اند و در اختیار نمایندگان فرهنگی خارج از کشور سفارت‌خانه‌های جمهوری اسلامی قرار می‌گیرند تا به رایگان در اختیار علاقمندان پخش شوند.

- شمارگان کتاب‌های درسی و کمک درسی را نیز نباید از نظر دور داشت. مثلاً کتاب «وصیت‌نامه‌ی امام خمینی» به عنوان واحد درسی در دانشگاه‌های آزاد تدریس می‌شود و کلیه‌ی دانشجویان آن باید آن را امتحان دهند. هم‌چنين، «ولایت فقیه» را با کتاب «عباسعلی عمید زنجانی« یا «تاریخ تحلیلی اسلام» اثر «سید جعفر شهیدی» واحد عمومی ا‌ست و همه‌ی دانشجويان بايد اين دروس را بگذرانند. شمارگان اين دست کتاب‌ها میلیونی ا‌ست.

- کتاب‌های کنکور و کمک آموزشی مؤسسات آموزشی کنکور کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا قدرت اقتصادی‌ چشم‌گيری دارند. یکی از آنها به نام «قلم‌چی» چنان رشد کرده که ترس آن می رفت، کلیه اموالش را با توسل به شیوه رضاخانی انقلاب مصادره نمایند. ایشان مجبور شدند تا به شیوه خودشان برای رهایی از مصادره و پاپوش‌های احتمالی، مؤسسه خویش را «موقوفه» اعلام نمایند. (۴)

۱) توضیح بیشتر این که، برابر آخرین آمار «اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران»، حدود ۸۹۰۰ ناشر در سطح کشور وجود دارد. و این در صورتی‌ست که تعداد کل کتابفروشی‌های موجود در سراسر ایران حدود ۲۵۰۰ واحد است. «محسن پرویز»، معاون وزیر ارشاد نیز در مصاحبه با سایت «ایسنا» همین آمار را تکرار کرده و گفته است که هزار نفر دیگر نیز در نوبت دریافت مجوز هستند. به روایتی دیگر ۶۴۰۰ ناشران ایرانی فقط به طور اسمی فعال هستند. طبق مصوبات وزارت ارشاد، هر ناشر در سال باید حداقل چهار کتاب منتشر کند. در غیر این صورت جواز انتشاراتی او لغو خواهد شد. اگر به یاد داشته باشیم که دولت کاغذ ارزان را با استفاده از سوبسید تنها به گروهی خاص از انتشاراتی‌ها می دهد، آنگاه موضوع اندکی روشن‌تر می‌شود و آمار مذکور ملوس‌تر می‌گردد. معاون وزیر ارشاد در مصاحبه مذکور، صحبت از "یارانه ۷۶ میلیارد تومانی" می کند که در سال گذشته در این عرصه خرج شده است. ناشران خرده‌پا عموماً آن دسته از کارمندان دولت و یا وابستگانی هستند که چاپ و نشر برایشان بهانه‌ای‌ست تا از این طریق از امکانات دولتی سود جویند. عده‌ای از این ناشران با دریافت سهمیه کاغذ، چه بسا کتابی نیز در واقع منتشر نکنند. کاغذ دریافتی را در بازار آزاد فروخته و تیراژی خیالی را تحویل وزارت ارشاد می دهند. از همین افراد هستند کسانی که هر سال با استفاده از یارانه‌های دولتی ماشین‌های چاپ، بدون حق گمرگی، از خارج وارد کشور می‌کنند و از این راه به سودهای کلانی دست می یابند.

۲) آمار ارایه شده را از سایت «خانه کتاب» برداشته‌ شده است.

۳) برای اطلاع بیشتر می توانید به آدرس زیر، سایت شبستان، مصاحبه «آیت‌الله خزعلی»، دبیر کل «بنیاد بین‌المللی الغدیر»، رجوع شود: وی با بیان اینکه "بنیاد الغدیر در ۲۹ استان کشور فعالیت می کند افزود: دفتر بین‌المللی الغدیر در کشورهای آلمان، هلند، بلژیک، سوریه، لبنان،حجاز و حیدرآباد فعالیت می‌کند و درصدد است در چین و اتریش نیز فعالیتخود را آغاز کند

۴) برای اطلاع بیشتر از «بنیاد آموزشی قلم‌چی»، و «موقوفه قلم‌چی» به این وبلاگ مراجه کنید.

۵) جمع‌آوری بخشی از اطلاعات ذکر شده را مدیون دوستانی از داخل کشور هستم که دست اندرکار چاپ و نشر می‌باشند.